Punjabi and Punjab  ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ



Syed Waris Shah

سیّد وارث شاہ

پنجاب دے اک شاعر سردار ودھاتا سنگھ تیر  دا اک شعر :

مٹھّی بولی دے  وارثا!   سچ  منّیں،  منّاں میں   پنجابی  دا   پیر  تَینوں
دِتی جِند  توں ہیر سلیٹڑی  نوں، دے گئی سدا  دی زندگی  ہیر تَینوں

ایہہ پنجابی دے سب توں بُہتِ مشہور شاعر ہن۔ ایہناں دی زندگی دے متعلق اسی جو کجھ وِی جاندے ہاں اوہ قیاس ہی ہے۔ ایہناں دے جَمن تے مَرن دی تاریخ دا وی کجھ پتہ نہیں ہے کیہیا جاندا ہے کہ اوہ ١٧٢٢ء وِچ پیدا ہوئے تے مرن دا سال ١٧٩٨ء سی۔اوہ احمد شاہ ابدالی دے دور وِچ سی تے باوا بدھ سنٛگھ ہوری "پریم کہانی" وِچّ لکھدے ہن کہ ہیر لکھن ویلے وارث شاہ دی عمر ٣٠ یا ٣٥ ورھے دی سی، تے ایہناں دے جنم دا سال ١١٢٦ ہجری لکھیا ہے، جد کہ میاں مولا بخش کشتہ " پنجابی شاعراں دا تذکرہ" وِچّ ١١٣٥ ہجری تے ١١٤٠ ہجری دا وچکارلا  زمانہ لکھیا ہے تے ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ ١١٥٠ ہجری لکھدے ہن۔اوہ جنڈیالہ شیر خان وچ دفن ہن، تے بعض لوک کیہندے ہن کہ اوہناں دی اک دھی سی۔ کجھ تحقیق کار آکھدے  ہن کہ  شاہ صاحب دے والد دا ناں قطب شاہ سی، پر سید تنویر بخاری ہوراں دی تحقیق  کیہندی ہے کہ اوہناں دے والد دا ناں سید گل شیر شاہ سی تے اوہناں دے گدی نشین سید خیرات شاہ ہوراں کول اوہناں دا شجرہ نسب موجود ہے تے ایہہ خیال وی لوکاں دا ہے کہ ایہناں کول کوئی شجرہ نہیں ہے۔

ابتدائی تعلیم پِنڈ وِچوں حاصل کیتی، فیر ہور تعلیم دے واسطے قصور وَل نکل گئے جتھے مخدوم غلام مرتضٰی یا مولوی غلام محی الدین توں فیض حاصل کیتا، تے فیر پاکپٹن شریف چلے گئے۔حضرت بابا فرید گنج شکر دے آستانے توں وی فیض حاصل کیتا، تے معرفت دیاں ساریاں رمزاں سکھ لیاں تے اپنے پِنڈ وَل واپس ٹُر پئے۔

کیہندے ہن کہ واپسی تے  ٹھٹھہ جاہد ، نامی اک پنڈ وِچ ّٹھہرے تے اوتھے دی اک کُڑی نال پیار ہو گیا، یا اک روایت مطابق ٹھٹھہ جامد دی اک مسجد وچ امام ہوگئے ، اک لوہار دا گھر نیڑے سی تے آپ دی روٹی دا بندوبست ایس لوہار دے ذمے سی ، تے اوہدی کُڑی یا ووہٹی نال آپ نوں پیار ہوگیا جس دا ناں بھاگ بھری سی۔  یا  اک ہور  روایت مطابق بھاگ بھری اک بلوچ کُڑی سی، پر عشق تے مشک چھپائے نہیں چُھپدا جد بھاگ بھری دے وارثاں نوں پتہ لگا اوہناں وارث شاہ نوں ماریا کُٹیا، تے وارث ٹھٹھہ جامد چَھڈ کے ملکہ ہانس وِچّ آکے بیٹھ گئے، ایتھے اپنے پیار دی ہَواڑ  کڈھن لئی اپنے پیار نوں ہیر رانجھے دا روپ دے دِتا۔وارث نے اپنے شعراں وچ جتھے وی بھاگ بھری دا لفظ ورتیا ہے اوتھے پتہ نہیں لگدا کہ وارث کسی خاص بھاگ بھری ناں دی عورت ول اشارہ کر رہیا ہے یا بھاگ بھری توں مراد "بھاگاں والی عورت" ہے :

ایہدا نانو ہے رنگپور کھیڑیاں دا کسے بھاگ بھری چا دسیّا ای

پر وارث دا اک شعر ایس پاسے ول وی اشارہ کردا ہے کہ اوہناں کسی نال پیار کیتا :

معشوق دیاں بانکیاں شوخ نیناں وارث شاہ جیہے مجذوب کیتے

ایہناں دے اپنے ہی اک شعر توں ایہ وی پتہ چلدا ہے کہ ایہ ھیر اوہناں کسی یار دے کیہن تے لکھی :

حُکم   مَن  سجناں  پیاریاں  دا  قصہ عجب  بہار دا  جوڑیا  ای
وارث  شاہ  فرمایا پیاریاں دا  اَساں مَنیاں مول نہ موڑیا ای

جے اَسی ایہہ من لئے  کہ بھاگ بھری وارث دی معشوقہ سی تے اوہنے ہیر دا چولا پایا سی ، تے وارث سہتی نوں بھاگ بھری کیوں کیہندا ہے ؟   ھیر دی ماں نوں بھاگ بھری کیوں آکھدا ہے؟   فیر سوچن والی گل ایہہ وی ہے کہ اوہ جے ہیر دا قصہ لکھ کے ھیر نوں بھاگ لا سکدا سی، تے وارث اپنی بھاگ بھری نوں اجیہے بھاگ کیوں نہیں لائے کہ ھیر وی اوس توں قربان ہو جاندی۔ ہُن جے اسی ایہہ گل ایس طرحاں سمجھ لئے کہ وارث توں پہلے ھیر دا چولا مثالی ہو چکا سی ، تے سانوں ایہہ نہیں بُھلنا چاہیدا کہ ھیر دے  نال سسی تے سوہنی وی جیوندیاں ہن فیر بھاگ بھری کِیویں مر سکدی سی، تے نالے جے بھاگ بھری دَا  وجود ہوندا تے کوئی ایہہ نا  آکھدا  کہ اوہ کون سی، کیوں جے وارث دے ٹھٹھہ توں آن بعد اوس بھاگ بھری تے جو بیتی ہوندی وارث دَا قلم اوس تے چپ نہیں رہ سکدا سی، وارث لہو دے اَتھرو روندا تے نال پڑھ پڑھ کے اَسی وِی روندے،  تے دُوجے پاسےڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ  وَرگے ایہہ وِی  کیہندے ہن کہ وارث جیہا دانا تے غیرت مند انسان ایہہ گوارا نہیں کر سکدا کہ اپنی محبوبہ نوں اِنٛج   پھَنڈ   چَھڈے ،  تے فیر سوچن والی گل ہے کہ دوسرے دی محبوبہ کی محبوبہ نہیں ہوندی ؟

پروفیسر ضیاء محمد "یادگار وارث" وچ ایس شعر

تدوں شوق ہویا قصِّہ جوڑنے دا جدوں عشق دی گل اظہار ہوئی

توں ایہہ نتیجہ کَڈھیا ہے  کہ وارث نوں عشق ضرور ہوا سی اُہدا ناں بھاگ بھری سی یا کجھ ہور ، اُہدے نال ویاہ ہوا یا نہیں ایس دا کوئی ثبوت نہیں، خدا ہی جاندا ہے کہ حقیقت کی ہے۔

کیہندے ہن وارث "ھیر" لکھ کے اپنے استاد مخدوم صاحب کول گئے تے اوہناں ایس تے خفگی ظاہر کیتی تے   کیہیا کہ  بُلھے شاہ  نوں پڑھایا  ایس سارنگی   پَھڑ   لئی، تجھے پڑھایا تو  "ھیر"  بنائی ، فیر حکم دِتا کہ ھیر دے کجھ شعر سُنا، وارث شعر پڑھے :

اِہ  روح   قلبوت   دا  ذِکر  سارا  نال  عقل  دے  میل ملایا  ای
وارث شاہ  میاں لوکاں  کملیاں  نوں قصِہ  جوڑ کے خوب سنایا  ای

تے استاد شعر سُن کے بولے " توں مُنج دی رسّی وچ موتی   پَرو  دِتے نیں"۔ کجھ لوکاں دا کہنا ہے کہ استاد ہوراں دے سینے وچ اَگ دا بھَانبھڑ   مَچ  گیا تے اوہناں حکم دِتا " میرے سِر تے پانی پاؤ  تاں جے اَگ  مدہم ہووے"۔ تے وارث دا ناں رہندی دنیا  تیکر امر ہو گیا۔

وارث دی تعلیم بارے اسی کہہ سکدے ہاں کہ اوہ اپنے زمانے دے عالم فاضل سَن ، تے اوہ اپنے زمانے دِیاں رِیتاں رَسماں توں چنگے واقف سَن، پَنڈتاں جوگیاں تے سَادھواں نوں چنگی طرحاں جاندے سی ، اوہ طب، راگ، نجوم تے تصوف دے ماہر سَن، عربی فارسی ہندی توں وی ڈاڈے واقف سَن،  مذہب اخلاق فلسفہ حکمت تے تاریخ  وَرگے کئی مضموناں نوں کھول کے وارث بیان کیتا ہے۔ اوہناں دے شعراں توں ثابت ہوندا ہے کہ اوہ مسلمان سی۔

ایس گل دا کوئی ثبوت نہیں مل دا  کہ اوہناں ہور کوئی کتاب لکھی یا نہیں ، پر ایہہ مَنن والی گل نہیں کہ اوہناں کجھ نا لکھیا ہووے، کجھ کتاباں بارے کیہیا جاندا ہے کہ ایہہ وارث دِیاں ہن، قصیدہ بردہ دی شرح، چوہڑیڑی نامہ، اُشتر نامہ، نصیحت نامہ۔

وارث دا کلام

فن دے ماہر آکھدے ہن چنگے شعروچ سادگی، جوش تے اصلیت ہوندی ہے تے ایہہ خوبیاں وارث دے کلام وِچّ موجود ہن، اصلیت توں مراد ایہہ ہے کہ اوہ حقیقت وِچّ لوکاں دے خیال ذہن یا عقیدہ مطابق صحیح ہووے تے جوش توں مراد اوہ ہے کہ مضمون شاعر نوں لکھن تے مجبور کیتا نا کہ شاعر مضمون لکھن دی کوشش کیتی۔ وارث توں پہلے دمودر، چراغ تے مُقبل جیہے لوکاں دے قصے موجود ہن پر ایہناں وچ اوہ تسلسل تے اوہ خوبی نہیں جیہڑی وارث دے قصہِ وِچّ ہے وارث فطرت شناس سی تے قصہ گوئی دے آرٹ توں واقف، معاشرتی زندگی دا نقشہ وی خوب کھچھیا ہے، عاشقاں دے راز و نیاز، سوز و گداز، دوستی دشمنی، غم تے خوشی دے نال نال نصیحتاں، حکمت تے معرفت نوں جس طرحاں بیان کیتا ہے اوہ  وارث نوں اک  اُچّے تھاں تے پہنچا دیندا ہے۔

وارث زندگی دے چھوٹے چھوٹے واقعات نوں کھول کے بیان کردا ہے پر کہانی دے تسلسل وچ فرق نہیں پیندا۔ قلم اتُے وارث نوں قدرت، حاکمانہ قدرت بخشی ہے۔ اوہ برجستہ موقع محل دے مطابق بیان کردا ہے، اِنٛج لگدا ہے جیویں لفظ اسدے ساھمنے ہتھ بنھ کے کھلوتے ہن، تے قصہ اوہ اِنٛج پیش کردا ہے کہ نقشہ ساڈے ساھمنے آ جاندا ہے۔ اوہ صنعتاں نوں مسئلیاں دی وضاحت لئی استعمال کردا ہے۔مبالغہ وی اِنٛج کیتا ہے کہ اوہ سچ ہی لگدا ہے۔ وارث قافیہ تے ردیف دا خاص خیال رَکھدا ہے۔ شاعر فطرت تے قدرت دا مطالعہ کر کے معلومات جمع کردا ہے تے فیر اپنے ذہن وِچّ اوس دی تصویر بنا کے شعراں وچ پیش کردا ہے ایہہ کم وارث خوب کیتا ہے۔ وارچ دی شاعری دا سب  توں وڈا کمال اوہ مقطعے ہن جیہناں وِچّ سارے بند دا نچوڑ پیش کیتا تے اوہ اَج آکھان بن چکے ہے۔

وارث تے شیکسپیئر

وارث دا مقابلہ شیکسپیئر نال کیتا جاندا ہے، جس دے شعر روحانیت توں خالی ہن ، شیکسپیئر نوں تے زندہ انگریز نے رکھیا ہوا ہے پر ساڈے پنجابی نے تے وارث تے بُہتی تحقیق وی نہیں کیتی۔

شیکسپیئر تن وجوحات دی وجہ نال مشہور ہے پہلی گل کہ اوس جَد ڈرامہ لکھیا تَد کسی ہور ڈرامہ نہیں لکھیا سی تے شیکسپیئر اپنے کرداراں کولوں اَپنیاں اَپنیاں بولیاں بُلواندا سی،  سَاڈے وارث وی ہیر ڈرامے دے رنٛگ وچ ہی لکھی تے وارث وی کرداراں کولوں اوہناں دی حثیت مطابق گلّاں کہایاں تے وارث دے شعر جذبے دیاں گلّاں کر دے ہن جد کہ شیکسپیئر دے جذبہ نہیں ہُندا۔

دوجی گل ایہہ کہ اوہ ایسیاں گلّاں لکھدا سی جیہڑیاں دنیا دے کسی وِی حصہِ وِچّ جان تے ٹھیک ہون یعنی اوہ آفاقی شاعر سی، ایدھر ساڈے وارث اندر دے جذبے دِیاں گلّاں کیتیا ہے جیہڑیاں شیکسپیئر وِی نہیں کیتیاں کیوں جے اوہ خارجی گلّاں کردا ہے۔

تیجی گل ہے شیکسپیئر دے عجیب شعراں دی، اوہ عجیب شعر کیوں لکھدا سی؟ ایس-حمید اﷲ ہاشمی کیہندے ہن کہ جد شیکسپیئر ڈرامہ لکھیا اوس ویلے ڈرامہ لکھنا اک گھٹیا کم سمجھیا جاندا سی تے ڈرامے وچ پارٹ ادا کرنا بھنڈاں دا کم سی جیہڑے اَن پڑھ ہی ہُندے سی، ایسے لئی شیکسپیئر نوں BARD ( بے  شک اج کل ایس دے معنے بدل چکے ہن ) کیہیا جاندا سی ، پارٹ ادا کرن والے لئی ضروری ہے کہ اوہ اپنی لائن بلکل ٹھیک بولے یا فیر بھُلن والے لفظ دی تھاں اوہو جیہیا لفظ تے اوسے معنی دا لفظ بولے، تے ان پڑھ ایہہ نہیں کر سکدا سی،  ایس لئی نظم وچ لکھیا جاندا سی کیوں جے نظم جلدی نہیں بھُلدی، پر اک مصیبت سی قافیہ دی،  تے انگریزی وچ قافیہ دی تنگی ہے، پر پنجابی وچ تے قافیہ دا ہنیر پیا ہویا ہے ، ایس لئی انگریز آکھیا کہ قافیہ نہیں تے نا سہی نظم وِچّ وزن تے ہے، ایس لئی اوہناں قافیہ چھڈ کے بلینک ورس لکھنی شروع کر دِتی، پنجابی وِچّ تے قافیہ دی تنگی نہیں ایسے لئی اسی اردو وانگ ہر دوسرے مصرعے وچ قافیہ دِی تھاں تے ہر مصرع وِچّ قافیہ لیاٷندے ہاں۔ایس لئی واث نوں بلینک ورس لکھن دی کی ضرورت سی۔

وارث ایہہ قصہ اپنے قول دے مطابق ١١٨٠ھ وچ لکھیا تے لکھن ویلے احمد تے مقبل دی ہیر موجود سی تے اِنٛج لگدا ہے کہ تول مقبل تے احمد والا ہے ، میاں مولا بخش کشتہ امرتسری " پنجابی شاعراں دا تذکرہ" وِچّ لکھدے ہے " اِنج جاپدا  اے کہ احمد نے خاکہ ڈُولیا۔ مقبل نے ایہناں لکیراں نوں پکیاں کیتا تے وارث نے رنٛگ بھر کے تصویر نوں مکمل کر دِتا۔" وارث دا  ایہہ قصہ  "ہیر رانجھا"  پنجاب دیا محفلاں مَجلساں دا شنگار بن چکا ہے ۔

ہیر وارث شاہ  Heer Waris Shah
ھیر   Heer
پنجابی شاعری دے انداز -    Punjabi Poetry

 Back to Previous Page


رُبّا میرے حال دا محرم تُوں
اَندر   تُوں   باہر   تُوں   رُوم   رُوم   وِچ    تُوں !
تُوں ہے تاناں تُوں ہی باناں سَبھ  کجُھ  میرا تُوں
کہے حسین فقیر سائیں دا میں ناہیں سَبھ تُوں


Comments

All Comments
No comments yet



All Comments

*Name:
Email:
Notify me about new comments on this page
Hide my email
*Text:
 
 
Powered by Scriptsmill Comments Script


شبد بھنڈار
Punjabi Poetry
Punjabi Lessons
ماہیا۔ٹپے  

"Punjabi Vocabulary"

Pages

ایسا کوئی کام نہیں جسے صرف مرد کر سکیں ، عورتوں میں اس کے کرنے کی صلاحیت نہ ہو۔


  
Desi Calendar

For better view the web site requires the download of ; 'Roz Urdu Punjabi Nastaleeq Shahmukhi Font.

Recent Comments

Plz Rhodiola Rosea ka desi naam bata dain ....... Read more ----Malik

very informative. ....... Read more ----Hamid

میرا وہ تاں ہے ....... Read more ----Riaz

Bhai jee Attock city ton pehla punjabi risala WANGAN[ونگاں] december wich asha'at pzeer ho ria.Tusan ne tay hor dostan ne Nazm/Nasri nigarshat ne ....... Read more ----saqlain

ساڈی راتاں دی نیند کیتی حرام اوہنے ساڈا سچا پیار کیتا بدنام اوہنے اسی اوہدے ن ....... Read more ----Riaz

All Comments





Desi Calendar